menu
بیع لم (سلف) در بانکداری بدون ربا با رویکردی بر نظرات فقها و حقوق‌دانان
نویسندگان
دکتر محمدرضا روزبهانی-دکترای فقه و حقوق

مقدمه مطالب
مقدمه: بیع سلم که مترادف بیع سلف است بیعی است که در آن ثمن نقداً و در هنگام انعقاد بیع پرداخت می‏شود و مبیع آن مؤجل و کلی‏فی‏الذمه است. در عرف به این نوع بیع پیش‌خرید یا پیش‌فروش می‎گویند مانند اینکه کارخانه‏ای پول صد دستگاه ماشین را بگیرد و تعهد کند ماشین‏ها را سه ماه دیگر تحویل دهد. باید توجه ‌داشت که در بیع سلم انتقال مالکیت مبیع در زمان تسلیم آن صورت می‎گیرد نه در زمان انعقاد بیع. ماده‏ی 363 قانون مدنی در این‏ باره مقرر می‏دارد: «در عقد بیع وجود اجلی برای تسلیم مبیع مانع انتقال نمی‌شود...» هر يك از اقسام بيع داراي شرايط و خصوصياتي هستند. به ‌موجب قانون بانکداری بدون ربا مصوب شهریورماه سال 1362 انواع وام‌های بانکی شامل خرید اتومبیل، خرید مسکن، وام صنفی و بروات نزولی که بر پایه‌ سیستم ربوی استوار بود، جای خود را به عقود تسهیلات اسلامی در قالب مشارکت مدنی، فروش اقساطی، اجاره به‌ شرط تملیک، مضاربه، جعاله و سلف داد و از این ‌طریق، بانکداری سنتی منسوخ گردید. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و حذف عملیات بانکی ربوی در ایران و تغییر بنیادین نظام اقتصادی کشور که ریشه در تجدید حیات ارزش‌های دین مبین اسلام دارد، موجب ‌شد که اعطای تسهیلات بانکی در قالب عقود اسلامی قرار گیرد و عقد سلف نیز، رونق خود را باز یابد. با توجه به ویژگی‌های خاص بیع سلف، چنانچه تولیدکنندگان در جریان تولید با کمبود سرمایه مواجه ‌شوند، از طریق پیش‌فروش کالاهای خود، سرمایه‌ مورد نیاز را تأمین می‌کنند. از سوی دیگر، خریدار پس ‌از تحویل کالا در سررسید و فروش آن به‌ سود مورد انتظار خود دست می‌یابد و از این ‌طریق چرخ‌های تولیدی و اقتصادی کشور به ‌حرکت درمی‌آید، و سرمایه‌های سرگردان از سمت مشاغل کاذب و دلالی به ‌سوی فعالیت‌های تولیدی سوق داده می‌شود. (درویشی، شرایط بیع سلم، 1382) آنچه در اين مقاله خواهان بررسي آن هستيم بيع سلف يا پيش‌فروش و شرايط و احكام مربوط به آن از ديدگاه شرع و حقوق مي‌باشد.

خلاصه مطالب
مقدمه: بیع سلم که مترادف بیع سلف است بیعی است که در آن ثمن نقداً و در هنگام انعقاد بیع پرداخت می‏شود و مبیع آن مؤجل و کلی‏فی‏الذمه است. در عرف به این نوع بیع پیش‌خرید یا پیش‌فروش می‎گویند مانند اینکه کارخانه‏ای پول صد دستگاه ماشین را بگیرد و تعهد کند ماشین‏ها را سه ماه دیگر تحویل دهد. باید توجه ‌داشت که در بیع سلم انتقال مالکیت مبیع در زمان تسلیم آن صورت می‎گیرد نه در زمان انعقاد بیع. ماده‏ی 363 قانون مدنی در این‏ باره مقرر می‏دارد: «در عقد بیع وجود اجلی برای تسلیم مبیع مانع انتقال نمی‌شود...» هر يك از اقسام بيع داراي شرايط و خصوصياتي هستند. به ‌موجب قانون بانکداری بدون ربا مصوب شهریورماه سال 1362 انواع وام‌های بانکی شامل خرید اتومبیل، خرید مسکن، وام صنفی و بروات نزولی که بر پایه‌ سیستم ربوی استوار بود، جای خود را به عقود تسهیلات اسلامی در قالب مشارکت مدنی، فروش اقساطی، اجاره به‌ شرط تملیک، مضاربه، جعاله و سلف داد و از این ‌طریق، بانکداری سنتی منسوخ گردید. پس از پیروزی انقلاب اسلامی و حذف عملیات بانکی ربوی در ایران و تغییر بنیادین نظام اقتصادی کشور که ریشه در تجدید حیات ارزش‌های دین مبین اسلام دارد، موجب ‌شد که اعطای تسهیلات بانکی در قالب عقود اسلامی قرار گیرد و عقد سلف نیز، رونق خود را باز یابد. با توجه به ویژگی‌های خاص بیع سلف، چنانچه تولیدکنندگان در جریان تولید با کمبود سرمایه مواجه ‌شوند، از طریق پیش‌فروش کالاهای خود، سرمایه‌ مورد نیاز را تأمین می‌کنند. از سوی دیگر، خریدار پس ‌از تحویل کالا در سررسید و فروش آن به‌ سود مورد انتظار خود دست می‌یابد و از این ‌طریق چرخ‌های تولیدی و اقتصادی کشور به ‌حرکت درمی‌آید، و سرمایه‌های سرگردان از سمت مشاغل کاذب و دلالی به ‌سوی فعالیت‌های تولیدی سوق داده می‌شود. (درویشی، شرایط بیع سلم، 1382) آنچه در اين مقاله خواهان بررسي آن هستيم بيع سلف يا پيش‌فروش و شرايط و احكام مربوط به آن از ديدگاه شرع و حقوق مي‌باشد.