menu
مطالعه‌ی تطبیقی افساد‌فی‌الارض، محاربه و بغی از دیدگاه مذاهب خمسه با تکیه بر آیات و روایات
نویسندگان
مژگان نوع‌پرور- کارشناس ارشد حقوق خصوصی

مقدمه مطالب
مقدمه: مجازات حد برای محاربه که از جرایم بسیار سنگین است مطابق نص قرآن کریم مقرر شده است. در قوانین موجود، گاه افساد در کنار محاربه و گاه به¬عنوان جرمی مستقل مطرح شده و درمورد اخیر، گاه مجازات مفسد به¬صورت دقیق و روشن بیان شده و گاه بدون تصریح به مجازات او به همین مقدار بسنده شده است که مرتکب به مجازات مفسد یا محارب محکوم خواهد شد. گاه نیز قانون¬گذار، عنوان مجرمانه¬ عمل را محاربه قرار داده، لکن از جرم مزبور، افساد فی‌الارض را اراده کرده است. عده‌ای از علمای گرانقدر اسلام، مواردی همچون عادت به کفن دزدی، تعرض به نوامیس مردم، تخریب منازل، مساجد، و بیمارستان‌ها، تسخیر ارواح و آدم‌ربایی و... را از جمله موارد افساد فی‌الارض دانسته و مجازات اعدام را برای آن در نظر گرفته‌اند. بعضی از آنها نیز تصریح کرده‌اند که افساد فی‌الارض یک قاعده¬ عام است، به¬ گونه‌ای¬که محاربه و قطع‌الطریق فقط یکی از مصادیق افساد است. در متون فقهی نیز جز در موارد محدودی، بحث خاصی به افساد فی‌الارض اختصاص داده نشده است، بلکه در میان مباحث فقهی، گاه علت مجازات قتل برخی از مجرمان، مفسد فی‌الارض بودن مرتکبان عنوان شده است. در نظر فقهای اهل ¬سنت افساد فی‌الارض شامل تمامی اقسام شر است و از آیه¬ 205 سوره¬ مبارکه¬ بقره که می‌فرماید: «آنجا که از بین بردن کشتزارها و نسل¬ها فساد است پس تمام شرها تحت عنوان همین دو مطلب از مصادیق افساد فی‌الارض محسوب می‌شود.» «بغی» در لسان متشرعه عبارت است از: خروج از اطاعت امام عادل و قیام علیه او. برخی از فقها برای صدق عنوان بغی شرطی قائل شدن و برخی قائل نبوده. نگارنده در این مقاله سعی دارد پس از بررسی لغوی و مقایسه¬ تطبیقی افساد فی‌الارض، محاربه و بغی و ذکر دیدگاه فقهای شیعه و سنی به ماهیت آنها¬ از جنبه‌های مختلف بپردازد. بر این اساس هر گاه اقدام کسی به محاربه و اعمال زور، سبب ارعاب مردم و سلب امنیت از زندگی، مال و ناموسشان گردد، چنین عملی محاربه و افساد فی‌الارض است و مشمول اطلاق آیه و روایات خواهد بود. به¬طور کلی هر عملی که موجب ارعاب اهالی یک منطقه شود یا به ¬عبارت دیگر، هر عملی که بالقوه موجب ارعاب باشد اگر چه که ارعاب به¬عللی فعلیت نیابد؛ از مصادیق محاربه با خدا و پیامبر و سعی در افساد در زمین است. در بررسی «بغی» پنج فرق میان محاربه و بغی بیان شده است و از آنجا که ماهیت جرم محاربه ایجاد اختلال در امنیت عمومی است، پس می‌تواند بارزترین مصداق آن باشد. در پایان ضمن بررسی لغوی و مقایسه¬ تطبیقی افساد فی‌الارض، محاربه و بغی به نظر مذاهب خمسه و آشنایی مختصری با مذاهب اربعه اهل ¬سنت نیز پرداخته شده است. همچنین نگارنده در این مقاله سعی نموده با مقایسه¬ تطبیقی افساد فی‌الارض، محاربه و بغی را با دلایلی از آیات قرآن، روایات اهل بیت(ع) و اهل ¬سنت مبنی ¬بر جدایی جرم افساد فی‌‌الارض از محاربه اقامه کند و با سخنان بعضی از علمای بزرگ اسلامی آن¬را تائید کند.

خلاصه مطالب
مقدمه: مجازات حد برای محاربه که از جرایم بسیار سنگین است مطابق نص قرآن کریم مقرر شده است. در قوانین موجود، گاه افساد در کنار محاربه و گاه به¬عنوان جرمی مستقل مطرح شده و درمورد اخیر، گاه مجازات مفسد به¬صورت دقیق و روشن بیان شده و گاه بدون تصریح به مجازات او به همین مقدار بسنده شده است که مرتکب به مجازات مفسد یا محارب محکوم خواهد شد. گاه نیز قانون¬گذار، عنوان مجرمانه¬ عمل را محاربه قرار داده، لکن از جرم مزبور، افساد فی‌الارض را اراده کرده است. عده‌ای از علمای گرانقدر اسلام، مواردی همچون عادت به کفن دزدی، تعرض به نوامیس مردم، تخریب منازل، مساجد، و بیمارستان‌ها، تسخیر ارواح و آدم‌ربایی و... را از جمله موارد افساد فی‌الارض دانسته و مجازات اعدام را برای آن در نظر گرفته‌اند. بعضی از آنها نیز تصریح کرده‌اند که افساد فی‌الارض یک قاعده¬ عام است، به¬ گونه‌ای¬که محاربه و قطع‌الطریق فقط یکی از مصادیق افساد است. در متون فقهی نیز جز در موارد محدودی، بحث خاصی به افساد فی‌الارض اختصاص داده نشده است، بلکه در میان مباحث فقهی، گاه علت مجازات قتل برخی از مجرمان، مفسد فی‌الارض بودن مرتکبان عنوان شده است. در نظر فقهای اهل ¬سنت افساد فی‌الارض شامل تمامی اقسام شر است و از آیه¬ 205 سوره¬ مبارکه¬ بقره که می‌فرماید: «آنجا که از بین بردن کشتزارها و نسل¬ها فساد است پس تمام شرها تحت عنوان همین دو مطلب از مصادیق افساد فی‌الارض محسوب می‌شود.» «بغی» در لسان متشرعه عبارت است از: خروج از اطاعت امام عادل و قیام علیه او. برخی از فقها برای صدق عنوان بغی شرطی قائل شدن و برخی قائل نبوده. نگارنده در این مقاله سعی دارد پس از بررسی لغوی و مقایسه¬ تطبیقی افساد فی‌الارض، محاربه و بغی و ذکر دیدگاه فقهای شیعه و سنی به ماهیت آنها¬ از جنبه‌های مختلف بپردازد. بر این اساس هر گاه اقدام کسی به محاربه و اعمال زور، سبب ارعاب مردم و سلب امنیت از زندگی، مال و ناموسشان گردد، چنین عملی محاربه و افساد فی‌الارض است و مشمول اطلاق آیه و روایات خواهد بود. به¬طور کلی هر عملی که موجب ارعاب اهالی یک منطقه شود یا به ¬عبارت دیگر، هر عملی که بالقوه موجب ارعاب باشد اگر چه که ارعاب به¬عللی فعلیت نیابد؛ از مصادیق محاربه با خدا و پیامبر و سعی در افساد در زمین است. در بررسی «بغی» پنج فرق میان محاربه و بغی بیان شده است و از آنجا که ماهیت جرم محاربه ایجاد اختلال در امنیت عمومی است، پس می‌تواند بارزترین مصداق آن باشد. در پایان ضمن بررسی لغوی و مقایسه¬ تطبیقی افساد فی‌الارض، محاربه و بغی به نظر مذاهب خمسه و آشنایی مختصری با مذاهب اربعه اهل ¬سنت نیز پرداخته شده است. همچنین نگارنده در این مقاله سعی نموده با مقایسه¬ تطبیقی افساد فی‌الارض، محاربه و بغی را با دلایلی از آیات قرآن، روایات اهل بیت(ع) و اهل ¬سنت مبنی ¬بر جدایی جرم افساد فی‌‌الارض از محاربه اقامه کند و با سخنان بعضی از علمای بزرگ اسلامی آن¬را تائید کند.